ازدواج و طلاق در بلوچستان

ازدواج و طلاق در بلوچستان

  •  شانیسه پیله‌رودی

نور خورشید از میان سقفی که با برگ‌های نخل پوشیده شده‌، می‌گذرد و بر دست‌های برنزه‌ی زنان می‌تابد و با درخششی بر سوزن‌هایی فرود می‌آید که دائم از میان انگشتان و پارچه بالا و پایین می‌رود. بلوچی‌دوزی زیر آفتاب جلوه‌ی بهتری دارد. نقش‌ها و رنگ‌ها خوش آب و رنگ‌تر و طرح‌ها دلرباتر می‌شود.

اینجا آفتاب همدم همیشگی زنان و مردان کویر است و یکی از دغدغه‌های همیشگی مردم؛ ازدواج فرزندان. از وقتی پسران به‌دنیا می‌آیند، بخش عمده‌ای از پس‌انداز خانواده صرف خرید طلا برای برای عروس آینده شده و با رسیدن پسران به سن بلوغ، زنان مشغول بلوچی‌دوزی و تهیه‌ی لباس‌های زیبا برای عروس او می‌شوند.

رسوم عروسی هر قوم و روستا در بلوچستان با دیگری متفاوت است اما وجه مشترک‌ تمامی آن‌ها؛ چندین دست لباس بلوچی‌دوزی به همراه مقادیری طلا است.

دکتر محمود زند مقدم در جلد اول «حکایت بلوچ» مراسم عروسی در چابهار را چنین توصیف می‌کند؛ مراسم عروسی در خانه عروس و داماد جدا از هم برگزار می‌شود.
بعد مهمان‌ها داماد را به خانه‌ی عروس می‌برند. مخارج عروسی با داماد است اما جشن در خانه ی عروس برگزار می‌شود. بعد از دو یا سه روز به خانه‌ی داماد برمی‌گردند و مراسم دوباره ادامه می‌یابد.

ازدواج و طلاق در بلوچستان

عروس معمولا در یکی از اتاق های خانه‌ی پدر داماد زندگی می‌کند. مهریه سه‌چهارم یکی از املاک داماد است که همراه با چندین دست لباس بلوچی‌دوز و طلا به عروس داده می‌شود.
در گذشته‌ها جشن‌های عروسی‌ چهارده شبانه‌روز طول می‌کشید. اکنون اما نهایتا بین سه تا چهار روز. داماد نیز باید تا سه روز کامل در حجله بماند. عروس و داماد در یکی از اتاق‌های خانه‌ی پدری یا بخشی از خانه‌ی پدری داماد زندگی می‌کنند. مشاهدات دکتر زند مقدم مربوط به چند دهه‌ی گذشته است. در آن روزگار غالبا یک ملک، مزرعه یا چند نخل را همراه با  طلا به عنوان مهریه، پشت قباله‌ی عروس قرار می‌دادند.

امروزه اما تنها به طلا اکتفا می‌کنند. رسم معمول دویست مثقال طلا به عنوان مهریه است که معمولا پنجاه مثقال آن را در جشن عروسی به عروس می‌دهند و مابقی آن می‌ماند تا هر زمان که عروس آن را مطالبه کند. این حداقل مهریه است، افراد متمول البته طلای بیشتری می‌دهند که گاه به چند کیلو نیز می‌رسد. به طور معمول اما بلوچ‌ها نسبت به مردم تهران یا شهرهای بزرگ، طلای بیشتری به عروس‌های خود می‌دهند.

دکتر استفان پاستنر جامعه‌شناس سرشناس که روی جامعه‌ی بلوچستان مطالعات بسیاری داشته، از میزان طلای اهدایی به عروس دفاع می‌کند و می‌گوید؛ این گوشواره‌های سنگین طلا تنها دارایی عروس است تا به وقت ضرورت بتواند کودکان خود را بزرگ کند. زیرا چند همسری در جامعه‌ی بلوچستان سنتی پذیرفته‌ شده است. اما فارغ از فرهنگ چندهمسری، در صورت مرگ شوهر نیز، عروس می‌تواند چند صباحی با این مقدار طلا زندگی خانواده را بگرداند.

ابوبکر سی ساله، کارمند و ساکن شهر قصرقند است. سال‌هاست او را می‌شناسم. به تازگی ازدواج کرده‌‌است. چند فیلم از جشن ازدواجش و خریدهای عروسی برایم می‌فرستد. با پاهای حنا بسته بر تختی نشسته و اقوام دسته دسته اسکناس‌های نو ده‌هزارتومانی و پنجاه‌هزار تومانی بر سرش می‌ریزند.

او  فرزند آخر خانواده و از خاندانی سرشناس است که  وضع مالی متوسطی دارند. فیلم بعدی را می‌بینم، تا چشم کار می‌کند، طلا و لباس است. حدود یک کیلو طلا با ده جفت کیف و کفش و پانزده دست لباس بلوچی دوزی شده و مقداری لوازم آرایش. فیلم بعدی وسایلی است که عروس برای داماد خریده، سه دست لباس بلوچی به همراه کت و شلوار، دو جفت کفش و یک ساعت.

آن‌ها پس از ازدواج همراه با پدر و مادر پیرش زندگی می‌کنند. همسرش خانه‌دار است و بیشتر کارهای خانه بر دوش اوست. از او می خواهم عکسی دو نفره با همسرش برایم بفرستد. هربار بهانه‌ای می‌آورد. تنها می‌گوید نام همسرش مبیناست. سن مبینا را می‌پرسم. اما به این پرسش نیز پاسخ نمی‌دهد. 

واحد بیست و هشت ساله است. ساکن یکی از روستاهای دشتیاری، دانشجوی ارشد تاریخ در دانشگاه باهنر کرمان است. نامزد کرده و می‌خواهد همین امسال عروسی بگیرد. از او سن و نام همسرش را می‌پرسم. می‌گوید؛ «می‌دانم کودک همسری یعنی چه. من از آنچه در پایتخت می‌گذرد خبر دارم و می‌دانم به دخترانی که قبل از هجده‌سالگی ازدواج می‌کنند، کودک همسر می‌گویید.» به او این اطمینان را می‌دهم که فرهنگ مردم آن منطقه را به خوبی می‌شناسم و قضاوتش نخواهم کرد.

همسرش چهارده ساله است و از نُه سالگی با هم نامزد کرده‌اند. البته رسم نیست که نامزدها مرتب یکدیگر را ببینند. او می‌گوید؛ چندین سال صبر کرده تا نامزدش بزرگ شود و به اصرار بزرگ‌ترها مجبور است، عروسش را به خانه‌اش ببرد و بیش از این نمی‌تواند صبر کند. از او درباره‌ی چند همسری می‌پرسم. موافق داشتن حداقل دو زن است. می‌گوید پدرش سه زن داشته و خودش پس از چند سال زن دوم را به خانه می‌آورد. 

مهتاب بیست و چهار ساله، پرستار و ساکن چابهار است. مدتی در یک رابطه‌‌ی عاطفی بود، جوان به خواستگاری‌اش آمد. مدتی خانواده‌هایشان با یکدیگر رفت و آمد کردند. خواستگارش، مهندس الکترونیک است و خانواده‌اش ساکن نیک‌شهر. خانه‌ای مستقل در چابهار دارد. مهتاب دختری امروزی است.

شروط ضمن عقد را می‌شناسد اما می‌گوید خانواده‌ی خودش نیز راضی نمی‌شوند که حق طلاق یا حق تحصیل را جزء شروط ضمن عقد در عقدنامه درج کنند. تنها یک شرط به طور لفظی برای خواستگارش می‌گذارد؛ «بتواند با دوستانش تنهایی سفرازدواج و طلاق در بلوچستان رود.» خواستگار اما نمی‌پذیرد و رابطه‌شان بهم می‌خورد. می‌گوید؛ خود خواستگارش مرتب با دوستان مجردش به سفر می‌رفت و گفته بود این روند پس از ازدواج هم ادامه خواهد داشت. اما او این حق را برای مهتاب قائل نبود.

امیر، از بلوچ‌های ساکن کراچی است. بیست‌و‌سه ساله و دانشجوی مهندسی کامپیوتر است. می‌گوید قصد ادامه تحصیل و مهاجرت به آلمان را دارد. ذکری‌مذهب است، پیروان این مذهب تک‌همسر هستند و طلاق بینشان  مرسوم نیست. چند فیلم از عروسی خاله‌اش که به تازگی ازدواج کرده می‌فرستد.

خاله‌اش نویدا تحصیلات ارشد شیمی دارد. ساکن کراچی است و همانند عروس‌های بلوچ ایران لباس قرمز بلوچی‌دوزی و به‌غایت زیبایی بر تن دارد. مراسمشان شبیه بلوچ های ایران است. طرح‌ روی لباس‌ها پیچیده‌تر، زیباتر و پرجلوه‌تر است. امیر می‌گوید؛ «تمام هدایای زیبا و طلاها مال عروس است و به داماد فقط یک ساعت چینی هدیه می‌دهند.» درباره‌ی طلاها از او می‌پرسم. می‌گوید؛ «معمولا پس از عروسی، داماد به بهانه‌ی خرید زمین و ماشین طلاها را می‌فروشد. مردها چنین اخلاقی دارند.» 

استان سیستان و بلوچستان در میان شهرهای ایران همیشه پایین‌ترین میزان طلاق ثبت شده را دارد. حتی تاکنون در برخی شهرهای بلوچستان هیچ طلاقی ثبت نشده است. بیشتر طلاق‌ها مربوط به شهر زاهدان است. و پیدا کردن افراد مطلقه که راضی به مصاحبه شوند، کمی سخت است.

مستندی به‌نام «آهستگی» درباره‌ی طلاق زن و شوهری بلوچ به‌نام‌های رضا و فرزانه است. آن‌ها هر دو کارمند، حدودا پنجاه ساله و ساکن زاهدان هستند. در آپارتمانی زندگی می‌کنند که طبقه‌ی بالای آن خانواده‌ی رضا ساکن هستند. رضا ام‌اس دارد و فیلم نیز بسیاری از تنش‌های زندگی آن‌ها را نشان می‌دهد.

فرزندان آن‌ها نیز خسته از دعواهای همیشگی‌اند. ساخت و اکران چنین مستندی در جامعه‌ی بلوچستان با تمام عرف‌ها و تابوهای رایج، بسیار درخور توجه است. یک بازیگر زن بلوچ را می‌شناسم که چند سالی از همسرش جدا شده است. او یک دختر و یک پسر دارد. اما حاضر به مصاحبه درباره‌ی طلاقش نمی‌شود. کارگردان مردی را می‌شناسم که او نیز هشت سال است از همسرش جدا شده. آنها یک دختر دارند و هر دو نیز همچنان مجرد هستند. 

بلار سی و سه ساله از پناهنده‌های ساکن انگلیس است. پانزده سال پیش ابتدا به سوئد و سپس به انگلیس رفت. می‌گوید در سن بیست سالگی ازدواج کرد، یک پسر دارد و از زندگی‌اش لذت نمی‌برد. با همسر و فرزندش در یک اتاق بیست متری در خانه‌ی پدری‌اش زندگی می‌کرد.

پانزده سال پیش به بهانه‌ی کار در دبی از ایران برای همیشه خارج می‌شود و هرگز به خانه بازنمی‌گردد. همسرش پس از چندسال به خانه‌ی پدرش باز می‌گردد و به‌صورت غیابی طلاق می‌گیرد. ملکی نداشته که مهریه بدهد. و همسر سابقش همچنان مجرد است. می‌گوید زنان بلوچ کم‌توقع هستند و از صبح که بیدار می‌شوند، تا شب که بخوابند دائم مشغول کار هستند. می‌داند به همسرش بدی کرده اما از تصمیمش پشیمان نیست.

آنچه مشخص است، با وجود تمام سنت‌ها و تابوها، جامعه‌ی بلوچستان نیز همانند اقوام و فرهنگ‌های دیگر در حال پوست‌اندازی است، حتی اگر سرعت تغییر بسیار کند باشد. مردانی که حاضر نیستند سن کم زنانشان را به یک غیربلوچ بگویند تا مورد قضاوت منفی قرار نگیرند.

از انتخاب خود دفاع نمی‌کنند، اما تاب شکستن تابوها را نیز ندارند. برای بخشی از زنان شاغل و تحصیل‌کرده، ازدواج دیگر هدف نیست. گرچه همچنان برای عموم زنان، دیپلم سقف تحصیلات است. اما هر روز درصدی نه‌چندان زیاد به زنان آگاه بلوچ اضافه می‌شود. ابوبکر چند ماه پس از ازدواجش فیلمی از آشپزی خود و کمک به همسرش برایم فرستاد. با توجه به این‌که کار کردن مرد در خانه، بین بلوچ‌ها یک تابو محسوب می‌شود، این فعالیت او درخور توجه است.

او می‌گوید همین فیلم باعث تمسخرش در بین دوستانش شده اما همچنان هر جمعه در آشپزی به همسر بسیار جوانش کمک می‌کند. در این استان همچنان کودک‌همسری و چند همسری بین اهل سنت رواج دارد. آمار طلاق نسبت به شهرهای دیگر بسیار پایین است اما این آمار پایین، الزاما مترادف رضایت زوج‌ها از زندگی مشترک نیست!

 

اسامی مصاحبه‌شوندگان بنا به درخواست خودشان تغییر کرده است. به استثنای امیر و خاله‌اش نویدا از کشور پاکستان.

درباره‌ی persisnews

persisnews

همچنین ببینید

آزادسازی پتانسیل انسانی: قدرت دگرگون‌کننده آموزش و پرورش مبتنی بر کرامت انسانی برای ایران

مقدمه آموزش فقط کسب دانش نیست. این سفر خودشناسی و توانمندسازی است که پتانسیل ارتقای …

نقش حیاتی یک موسسه جهانی برای کاربرد و آموزش علوم در شکل دادن به آینده توسعه ایران

مقدمه: ایران با آرزوی دستیابی به رشد پایدار، تقویت نوآوری و ارتقای رفاه شهروندان خود …

The Vital Role of a Worldwide Institute for Science Application and Education in Shaping the Future of Iranian Development

The Vital Role of a Worldwide Institute for Science Application and Education in Shaping the …

معرفی کتاب: Revolutions: A Very Short Introduction (2nd edn)

Abstract In the 20th and 21st century revolutions have become more urban, often less violent, but also …

آزادیهای عمومی در ایران: بودن یا نبودن مسأله این است

آنچه در این مختصر به آن خواهیم پرداخت سیر گذرایی است از مفهوم آزادیهای عمومی …

نقش علوم اجتماعی در پیشرفت اجتماعی

علوم اجتماعی شامل علومی همچون جامعه‌شناسی، اقتصاد، علم سیاسی، روانشناسی اجتماعی و … است. این …

اهمیت تحصیلات عالی در توسعۀ پایدار

تحصیلات عالی، به عنوان یک عامل کلیدی در توسعۀ پایدار، نقش بسیار مهمی را در …

آیا بالاخره توافقی در راه است؟

 ندا مصدق  پس از سفر پادشاه عمان به تهران، درز خبرهای مربوط به احتمال حصول …

جبھه فراگیر ملی ایران ( بیانیه شماره ۱۶ )

  فایل pdf بیانیه فراگیر ملی ایران پس از کشته شدن جاویدنام بانو مهسا امینی،  …

کتاب تاریخ عمومی چپ ایران

 تاریخ عمومی چپ ایران نویسنده عیسی صفا لینک دانلود :    تاریخ عمومی چپ ایران

ایران ۶۱ آمریکایی را به دلیل حمایت از مجاهدین خلق تحریم کرد

وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران روز شنبه ۶۱ آمریکایی را به دلیل حمایت از …

پلمب برخی اماکن مجموعه ورزشی « ایران‌ مال » در پی برگزاری تمرینات «مختلط»

در پی انتشار فیلمی از مجموعه ورزشی ایران‌ مال در شبکه‌های اجتماعی که در آن …

محبوبه رمضانی، از مادران دادخواه آبان ۹۸، به ۱۰۰ ضربه شلاق محکوم شد

محبوبه رمضانی، مادر پژمان قلی‌پور از جان‌باختگان آبان ۹۸ به ۱۰۰ ضربه شلاق محکوم شد. …

تأیید هویت زن معترض به تذکر حجاب؛ سپیده رشنو در بازداشت است

برخی منابع آگاه، هویت زن معترض به تذکر حجاب در اتوبوس را «سپیده رَشنو» اعلام …

خبرگزاری فارس ادعا کرد: «عاملان» واکنش به «آمر به معروف» در اتوبوس بازداشت شدند

خبرگزاری فارس، نزدیک به سپاه، روز یک‌شنبه ادعا کرد که زنی که به دخالت یک …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *